Osoby niepełnosprawne mają szczególne uprawnienia wynikające z: Konwencji ONZ, Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, ustawy o rehabilitacji z 1997 r. oraz Karty Praw Osób Niepełnosprawnych.

Osobom z niepełnosprawnością przysługują szczególne ulgi i przywileje wynikające z ich stopnia niepełnosprawności, którego potwierdzeniem jest posiadane orzeczenie o niepełnosprawności. Mogą one także skorzystać ze specjalnych programów Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, pobierać rentę czy skorzystać z ulgi podatkowej. Szczególnie regulacje prawne obowiązują niepełnosprawnych zatrudnionych na umowę o pracę lub posiadających zaświadczenie o niezdolności do pracy.

Konwencja ONZ

Konwencja ONZ wprowadza pojęcie osoby niepełnosprawnej jako tej, która nie tylko doświadcza niepełnosprawności fizycznej, umysłowej lub intelektualnej, ale także musi pokonywać liczne bariery na drodze do normalnego funkcjonowania w społeczeństwie. Dlatego dokument postuluje stworzenie niepełnosprawnym odpowiednich warunków do nauki i pracy, a także pełen dostęp do opieki medycznej i komunikacji. Konwencja zakazuje dyskryminacji osób niepełnosprawnych i nakazuje wdrożenie rozwiązań, które pomogą im osiągnąć samodzielność i niezależność.

Konwencja Organizacji Narodów Zjednoczonych dotycząca praw osób niepełnosprawnych

Konstytucja RP

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997r. (Dz.U. z 1997 Nr 78, poz. 483, z późn. zm.) stanowi m.in., że:

Art. 32 ust. 2
Nikt nie może być dyskryminowany w życiu politycznym, społecznym lub gospodarczym z jakiejkolwiek przyczyny.

Art. 68 ust. 3
Władze publiczne są obowiązane do zapewnienia szczególnej opieki zdrowotnej dzieciom, kobietom ciężarnym, osobom niepełnosprawnym i osobom w podeszłym wieku.

Art. 69
Osobom niepełnosprawnym władze publiczne udzielają, zgodnie z ustawą, pomocy w zabezpieczaniu egzystencji, przysposobieniu do pracy oraz komunikacji społecznej.

Ustawa o rehabilitacji z 1997 r.

Ustawa o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych z 1997r. reguluje takie kwestie jak: orzekanie o niepełnosprawności, rehabilitacja oraz uprawnienia osób niepełnosprawnych. Wyznacza także szczególne obowiązki i prawa pracodawców zatrudniających osoby niepełnosprawne, zasady funkcjonowania zakładów pracy chronionej i aktywności zawodowej oraz służb działających na rzecz niepełnosprawnych i organizujących szkolenia. Ustawa ta reguluje także zakres działań Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (PFRON).

Karta Praw Osób Niepełnosprawnych

UCHWAŁA SEJMU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
z dnia 1 sierpnia 1997 r.

Karta Praw Osób Niepełnosprawnych
(M.P. z 13.08.1997 r. Nr 50 poz. 475)

§
1.
 Sejm Rzeczypospolitej Polskiej uznaje, że osoby niepełnosprawne, czyli osoby, których sprawność fizyczna, psychiczna lub umysłowa trwale lub okresowo utrudnia, ogranicza lub uniemożliwia życie codzienne, naukę, pracę oraz pełnienie ról społecznych, zgodnie z normami prawnymi i zwyczajowymi, mają prawo do niezależnego, samodzielnego i aktywnego życia oraz nie mogą podlegać dyskryminacji. Sejm stwierdza, iż oznacza to w szczególności prawo osób niepełnosprawnych do:

1. dostępu do dóbr i usług umożliwiających pełne uczestnictwo w życiu społecznym,
2. dostępu do leczenia i opieki medycznej, wczesnej diagnostyki, rehabilitacji i edukacji leczniczej, a także do świadczeń zdrowotnych uwzględniających rodzaj i stopień niepełnosprawności, w tym do zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze, sprzęt rehabilitacyjny,
3. dostępu do wszechstronnej rehabilitacji mającej na celu adaptację społeczną,
4. nauki w szkołach wspólnie ze swymi pełnosprawnymi rówieśnikami, jak również do korzystania ze szkolnictwa specjalnego lub edukacji indywidualnej,
5. pomocy psychologicznej, pedagogicznej i innej pomocy specjalistycznej umożliwiającej rozwój, zdobycie lub podniesienie kwalifikacji ogólnych i zawodowych,
6. pracy na otwartym rynku pracy zgodnie z kwalifikacjami, wykształceniem i możliwościami oraz korzystania z doradztwa zawodowego i pośrednictwa, a gdy niepełnosprawność i stan zdrowia tego wymaga – prawo do pracy w warunkach dostosowanych do potrzeb niepełnosprawnych,
7. zabezpieczenia społecznego uwzględniającego konieczność ponoszenia zwiększonych kosztów wynikających z niepełnosprawności, jak również uwzględnienia tych kosztów w systemie podatkowym,
8. życia w środowisku wolnym od barier funkcjonalnych, w tym: dostępu do urzędów, punktów wyborczych i obiektów użyteczności publicznej, swobodnego przemieszczania się i powszechnego korzystania ze środków transportu, dostępu do informacji, możliwości komunikacji międzyludzkiej,
9. posiadania samorządnej reprezentacji swego środowiska oraz do konsultowania z nim wszelkich projektów aktów prawnych dotyczących osób niepełnosprawnych,
10. pełnego uczestnictwa w życiu publicznym, społecznym, kulturalnym, artystycznym, sportowym oraz rekreacji i turystyce odpowiednio do swych zainteresowań i potrzeb.

§
2.
 Sejm Rzeczypospolitej Polskiej stwierdzając, iż powyższe prawa wynikają z Konstytucji, Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, Konwencji Praw Dziecka, Standardowych Zasad Wyrównywania Szans Osób Niepełnosprawnych, aktów prawa międzynarodowego i wewnętrznego, wzywa Rząd Rzeczypospolitej Polskiej i władze samorządowe do podjęcia działań ukierunkowanych na urzeczywistnienie tych praw.

§
3.
 Sejm Rzeczypospolitej Polskiej wzywa Rząd Rzeczypospolitej Polskiej do składania corocznie, w terminie do dnia 30 czerwca, informacji o podjętych działaniach w celu urzeczywistnienia praw osób niepełnosprawnych.

§ 4. Uchwała wchodzi w życie z dniem ogłoszenia.

Prawa pracownika z niepełnosprawnością

Osoba z niepełnosprawnością jest takim samym pracownikiem jak wszyscy inni zatrudnieni w danej firmie, organizacji czy instytucji. Stosuje się wobec niej wszystkie przepisy prawa pracy, z pewnymi modyfikacjami wynikającymi z dodatkowych uprawnień.

Czas pracy pracowników niepełnosprawnych

Od 10 lipca 2014 r. czas pracy osoby niepełnosprawnej zaliczonej do lekkiego stopnia niepełnosprawności wynosi maksymalnie 8 godzin na dobę i 40 godzin tygodniowo, natomiast osoby zaliczonej do umiarkowanego lub znacznego stopnia niepełnosprawności – maksymalnie 7 godzin na dobę i 35 godzin tygodniowo.

Praca osoby niepełnosprawnej w godzinach nadliczbowych

Osoba niepełnosprawna, niezależnie od stopnia niepełnosprawności, nie może być zatrudniona w godzinach nadliczbowych oraz w porze nocnej.
Powyższa zasada nie ma zastosowania: do osób zatrudnionych przy pilnowaniu i gdy na wniosek osoby zatrudnionej lekarz przeprowadzający badania profilaktyczne pracowników lub, w razie jego braku, lekarz sprawujący opiekę nad tą osobą, wyrazi na to zgodę.

Dodatkowa przerwa w pracy dla pracownika z niepełnosprawnością

Zgodnie z art. 134 Kodeksu pracy, jeżeli dobowy wymiar czasu pracy pracownika wynosi co najmniej 6 godzin, to pracownik ma prawo do przerwy w pracy trwającej co najmniej 15 minut, wliczanej do czasu pracy. Niezależnie od tego uprawnienia osoba niepełnosprawna ma prawo do dodatkowej przerwy w pracy, którą wykorzystać może na gimnastykę usprawniającą lub wypoczynek. Czas takiej dodatkowej przerwy wynosi 15 minut i jest wliczany do czasu pracy.

Urlop pracownika niepełnosprawnego

Osobie zaliczonej do znacznego lub umiarkowanego stopnia niepełnosprawności przysługuje dodatkowy urlop wypoczynkowy w wymiarze 10 dni roboczych w roku kalendarzowym. Dodatkowy urlop wypoczynkowy udzielany jest na takich samych zasadach jak zwykły urlop wypoczynkowy.
Zgodnie z art. 154 § 1 Kodeksu pracy, wymiar urlopu wypoczynkowego jest uzależniony od stażu pracy i wynosi:
20 dni – jeżeli pracownik jest zatrudniony krócej niż 10 lat,
26 dni – jeżeli pracownik jest zatrudniony co najmniej 10 lat.
Osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym lub umiarkowanym:
30 dni – jeżeli pracownik jest zatrudniony krócej niż 10 lat,
36 dni – jeżeli pracownik jest zatrudniony co najmniej 10 lat.
Prawo do pierwszego urlopu dodatkowego osoba niepełnosprawna nabywa po przepracowaniu jednego roku po dniu zaliczenia jej do umiarkowanego lub znacznego stopnia niepełnosprawności. Za dzień zaliczenia do danego stopnia niepełnosprawności należy uznać dzień posiedzenia zespołu orzekającego (data wydania orzeczenia).

Prawo do korzystania ze zwolnienia z pracy przez osoby z niepełnosprawnością

Osoba o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności ma prawo do zwolnienia od pracy, z zachowaniem prawa do wynagrodzenia, w wymiarze do 21 dni roboczych w celu uczestniczenia w turnusie rehabilitacyjnym, nie częściej niż raz w roku (na podstawie wniosku lekarza sprawującego opiekę nad osobą – w celu wykonania badań specjalistycznych, zabiegów leczniczych lub usprawniających, a także w celu uzyskania zaopatrzenia ortopedycznego lub jego naprawy, jeżeli czynności te nie mogą być wykonane poza godzinami pracy.
Łączny wymiar dodatkowego urlopu wypoczynkowego i zwolnienia od pracy w celu uczestniczenia w turnusie rehabilitacyjnym nie może przekraczać 21 dni roboczych w roku kalendarzowym. Pracodawca nie może żądać, aby pracownik niepełnosprawny wyjeżdżał na turnus w okresie urlopu wypoczynkowego.

Orzecznictwo

W Polsce wyodrębniamy dwa niezależne systemy orzecznictwa o niepełnosprawności rozdzielone ze względu na cel jakiemu służą:

Orzecznictwo do celów rentowych – orzeczenia o niezdolności do pracy wydawane przez Zakłady Ubezpieczeń Społecznych.

Zgodnie z art. 12 Ustawy o emeryturach i rentach z funduszu ubezpieczeń społecznych, niezdolną do pracy jest osoba, która utraciła zdolność do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu i nie rokuje odzyskania sprawności oraz zdolności do pracy po przekwalifikowaniu. Przy czym niezdolność do pracy może być całkowita – co oznacza utratę zdolności do wykonywania jakiejkolwiek pracy lub częściowa – oznaczająca utratę zdolności do pracy zgodnie z poziomem posiadanych kwalifikacji w stopniu znacznym.

Przy ocenie stopnia i przewidywanego okresu niezdolności do pracy bierze się pod uwagę:

  • stopień naruszenia sprawności organizmu oraz możliwość przywrócenia sprawności w drodze leczenia i
    rehabilitacji,
  • możliwość wykonywania dotychczasowej pracy lub podjęcia innej pracy oraz celowość przekwalifikowania
    zawodowego.

Zasady przynawania rent

Orzecznictwo do celów pozarentowych – orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wydawane przez powiatowe/miejskie zespoły ds. orzekania o niepełnosprawności (jako pierwsza instancja) i wojewódzkie zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności (jako druga instancja). Ustala się trzy stopnie niepełnosprawności: znaczny, umiarkowany i lekki.

Stopień niepełnosprawności orzeka się na czas określony lub na stałe i decyduje o tym ocena możliwości poprawy funkcjonowania osoby zainteresowanej. Orzeczenie o stopniu niepełnosprawności wydaje się osobie, która ukończyła 16 rok życia.

Więcej informacji o orzecznictwie można znaleźć na stronie Biura Pełnomocnika Rządu ds. Osób Niepełnosprawnych.

Ulgi i uprawnienia osób z niepełnosprawnością

Ulgi, zniżki i uprawnienia przysługujące osobom z niepełnosprawnością posiadającym: